گفت و گو با ايرج محمدي؛ طراح، نقاش و مجسمه‌ساز

سرنوشت مغموم مجسمه‌هاي يك مجسمه‌ساز خاموش حتما يكي از آثار ايرج محمدي مجسمه‌ساز برجسته اما خلوت گزيده را ديده‌ايد يا در بوستاني كه كنار پل گيشا يا همان جلال آل احمد امروزيست، مجسمه رفتگرش را ديده ايد، يا در بوستان ساعي مجسمه دكتر ساعي‌اش را ديده ايد، يا در بوستان قيطريه مجسمه اميركبيرش را ديده ايد، يا در بوستان پارك شهر مجسمه باغبانش را ديده ايد يا در بوستان بهشت مادران كه هفته گذشته افتتاح شد مجسمه بانوي شهيده را ديده‌ايد، يا در كيش مجسمه‌هاي نيم تنه سعدي و عزت‌الله انتظامي و مرحوم سپنتا و... را ديده‌ايد يا در جشن خانه سينما تنديس‌هايي كه او ساخته است را ديده‌ايد و يا.... با اين همه خيلي از مجسمه‌هاي او را هم من و بسياري از هم‌نسلان من لااقل نديده‌اند. مجسمه شاه‌عباس صفوي اش، يا مجسمه ستارخانش، يا مجسمه كاوه آهنگرش، يا مجسمه سهراب سپهري اش، يا نيم تنه استاد عزت‌الله انتظامي‌اش كه حالا در گوشه كارگاهش خاك مي‌خورد و يا.... ايرج محمدي را به زحمت و با كمك حسين خسروجردي پيدا كردم. در كارگاهش در اطراف كرج. در خلوت خودش عالمي دارد كه خيلي از ما حسرتش را داريم. بخشي كوچك از گفت‌وگوي مفصل ما با او را مي‌خوانيد: *** انگار مجسمه‌هاي شما طلسم شده اند؟ چطور؟ تعداد زيادي از آنها سرنوشت غم‌انگيزي پيدا كرده‌اند. قبول دارم. دردناك‌ترپنش بر سر مجسمه شاه‌عباس رخ داد. داستان تلخي دارد انگار اين مجسمه؟ خيلي ناراحت‌كننده است ماجرايي كه بر سر آن مجسمه رفت. ممكن است براي ما تعريف كنيد. اصلا چطور شد شما آن مجسمه را ساختيد؟ سال 1350 يك مسابقه مجسمه‌سازي براي ساخت يك مجسمه متناسب با ميدان اقبال آن زمان اصفهان گذاشته شد كه من هم در آن شركت كردم. همان دروازه شيراز قديم اصفهان. همان دروازه شيراز. يك مجسمه‌اي از شاه‌عباس صفوي مي‌خواستند كه سوار بر اسب باشد. من هم تازه از هنرستان فارغ التحصيل شده بودم. كدام هنرستان؟ هنرستان هنرهاي زيباي تهران. و شما در آن مسابقه شركت كرديد؟ بله، اتفاقا در ميان آنهمه شركت كننده و استاد مجسمه‌سازي و... كار من پذيرفته شد. چند سالتان بود؟ ديپلمم را گرفته بودم و دو سال هم رفته بودم سربازي. 23 يا 24 سالم بود. تا آنجايي كه من مي‌دانم شما دو تا ديپلم داريد. بله، هم ديپلم رياضي دارم كه به‌خاطر برادر بزرگ‌ترم آن را گرفتم و هم ديپلم هنرهاي تجسمي. من تا كلاس 10 رياضي آن زمان خوانده بودم كه يك روز سر كلاس شروع كردم طرح معلممان را كشيدن و صدايم كرد در دفتر و بعد از كلاس‌ها گفت هنرستاني ساخته شده كه مخصوص شماهاست. بهتر است بروي آنجا درس بخواني. اما برادرم مخالف تغيير رشته من بود. بنابراين من مجبور شدم همزمان براي دو ديپلم درس بخوانم. از مجسمه شاه‌عباس صفوي مي‌گفتيد. ساخت اين مجسمه دو سال تمام زمان برد. مجسمه‌اي بود به ارتفاع 5/6 متر كه 5/8 تن برنز مصرف كرد. آن هم به شيوه موم گمشده. اين شيوه يكي از سخت‌ترين شيوه‌هاي برنزريزي براي مجسمه است، درسته؟ يك نوع ريخته‌گري هنري است كه در كل جهان براي ساخت مجسمه‌هاي برنز از اين روش استفاده مي‌شود و كار بسيار دشواري است و هر كسي از پس آن بر نمي‌آيد. در واقع طرح شما را با تمام جزئيات و زيبايي‌هايش به برنز تبديل مي‌كند و كاري است يكپارچه. مجسمه شاه‌عباس صفوي شما در زمان خودش بزرگ‌ترين مجسمه برنزي ايران بود. آن زمان جزو بزرگ‌ترين‌هاي برنز بود. البته كارهاي بتني و غيره بزرگ‌تر داشتيم اما مجسمه برنز به آن بزرگي و ارتفاع در آن زمان نداشتيم. اين مجسمه تا سال 58 هم در همان ميدان اقبال بود. بله تا اينكه درهمين سال، مجسمه را برداشتند به انباري كه در يكي از پادگان‌هاي اطراف همان ميدان قرار داشت بردند و سال‌ها در آنجا بود و خودم ديدم كه كار خيلي سالم در انبار مانده. اما چند سال بعد خبر دادند كه مجسمه‌اي با اين حجم و ارتفاع گم شده است. چه سالي بود؟ در بحبوحه جنگ بود. به ما گفتند كه مجسمه شما را خورد كردند و ريخته‌اند در زاينده رود. واقعا؟ نه، اينطور نبود. چند وقت بعد يكي از دوستان من مشاور شهردار وقت اصفهان شد و به من خبر داد كه مجسمه سالم است. پس چرا گفتند گم شد؟ داستان اين بود كه مي‌خواستند اين مجسمه را خورد كنند و برنزش را آب كنند و پولش را به جيب بزنند... چه كساني مي‌خواستند اينكار را بكنند؟ ( سكوت مي‌كند ) نمي‌دانم. از دوستتان مي‌گفتيد. اين دوست من مي‌گفت وقتي معاون عمراني شهردار وقت اصفهان متوجه اين موضوع مي‌شود، با استفاده از تمام ابزار و آلات لازمه كه در اختيارش بود، براي جلوگيري از تعرض به اين مجسمه، شبانه آن را دفن مي‌كند. دفن مي‌كند؟ كجا در زير زمين؟ دوست من مي‌گفت اين آقا، يعني همين معاون شهردار گفته تا زماني كه اين مجسمه اجازه نصب پيدا نكند، نمي‌گويم كه محل دفن اين مجسمه كجاست. واقعا! اصولا اصفهاني‌ها اين رازداري را در هميشه تاريخ خود داشته‌اند. آنها مثل جانشان از فرهنگ و تمدن و آثار تمدني شهرشان مراقبت مي‌كنند. شايد اين اتفاق هم از سر همين خوي و منش آنها نشأت گرفته باشد. اين معاون شهردار كي بود؟ اسمش را شما نمي‌دانيد؟ اسمش را نمي‌دانم. نه اينكه نمي‌خواهم يا نتوانم بگويم. واقعا نمي‌دانم. پيدا كردنش راحت است. در چه سالي اين اتفاق افتاد؟ در سال‌هاي 61 تا 63 و 64. پيش از زمان مديريت غلامحسين كرباسچي در اصفهان بوده؟ قبل از آن بوده است. به هرحال اين معاون شهردار اعلام كرده بود تنها زماني جاي اين مجسمه را فاش خواهد كرد كه از نصب مجدد آن در شهر اصفهان اطمينان كامل حاصل كند. اين ماجرا تا كي ادامه داشت؟ اين گذشت تا سال 1379. در اين سال آقاي جمشيدي گويا شهردار اصفهان شد . ايشان خيلي به مجسمه شاه‌عباس صفوي علاقه داشت و گفته بود سازنده اين مجسمه را اگر كسي مي‌شناسد و نمرده به من معرفي كند. چرا؟ مي گفت من دوست دارم يك مجسمه از اساطير اصفهان در مجاورت سي و سه پل ساخته شود. چه كسي شما را به ايشان معرفي كرد؟ آقاي نعمت‌اللهي كه از مجسمه سازان خوب اصفهان هم هست و من را مي‌شناخت. ايشان من را به شهردار معرفي كرد و من هم به اصفهان رفتم و جلسه‌اي گذاشته شد و آقاي جمشيدي شهردار وقت از من خواست كه يك مجسمه متناسب با تاريخ و اساطير اصفهان بسازم. من هم رفتم و تحقيق كردم و به سه موضوع رسيدم. اين موضوعات چي بودند؟ يكي طرحي از يك چوگان باز بود، يكي كاوه آهنگر بود و يكي هم طرحي بود از مردي كه با نفس خودش كه چون اژدهايي مي‌نمود در جدال بود. و از ميان آنها كاوه آهنگر را انتخاب كرديد؟ كاوه يكي از بزرگ‌ترين اساطير اصفهاني است و اصفهاني‌ها كاوه شاهنامه را اصفهاني مي‌دانند. حتي هنوز هم كه هنوز است در اصفهان يك عده هست كه در آن مجسمه‌هاي كاوه را مي‌فروشند. با آنها كه من حرف مي‌زدم مي‌گفتند كه كاوه آهنگر متعلق به اين دوره بوده است. اين موضوع در شاهنامه هم قيد شده. بله. در شاهنامه هم آمده كه كاوه آهنگر از سپاهان حركت مي‌كند و به كوه‌هاي البرز مي‌آيد و فريدون را كه در بند ضحاك اسير شده است رها مي‌كند و به اتفاق طرفدارانش به سمت كاخ ضحاك مي‌روند و حكومت او را از بين مي‌برند و موجبات سلطنت فريدون را فراهم مي‌آورند. انگار شما خودتان علاقه ويژه‌اي هم به شخصيت كاوه آهنگر داريد؟ همينطور است. من وقتي بچه بودم، بارها و بارها مادرم داستان كاوه آهنگر را با همان شيريني و شيوايي خاصي كه قصه گفتن مادرها براي بچه‌ها دارد، برايم تعريف مي‌كرد و كاوه آهنگر يكي از شخصيت‌هاي اسطوره‌اي ذهن من مانده است و مي‌ماند. غير از كاوه شما مجسمه چوگان‌باز را هم ساختيد؟ بله، علاوه بر آن طرحي هم از مردي زدم كه با خودش در جدال است و تير و كماني گرفته است و دارد با خودش مبارزه مي‌كند. البته حجم زيبايي نبود و در حد همان ماكت ماند. برگرديم به سرنوشت مجسمه شاه‌عباس و بعد به سراغ كاوه آهنگر بياييم كه آنهم البته به سرنوشت مشابهي مبتلا شد. بعد از انتخاب طرح مجسمه كاوه آهنگر، فروردين ماهي را من در اصفهان بودم و در يك مراسمي كه تمام هنرمندان اصفهاني هم دعوت شده بودند، من هم به عنوان مهمان هنرمندي ديگر، به اين مراسم رفتم و در همان مراسم مرا به شهردار وقت اصفهان معرفي كردند و گفتند كه ايشان سازنده همان مجسمه شاه‌عباس است. چه سالي بود؟ سال 1379. جالب است. در همان ميهماني آلبوم كارهايم همراهم بود و وقتي شهردار آن زمان اصفهان عكس‌هاي مجسمه شاه‌عباس را ديد گفت من در ايام جواني اين مجسمه يادم هست و پرسيد اين مجسمه حالا كجاست؟ گفتم داستانش از اين قرار است. گفت شما برويد آن معاون شهردار را پيدا كنيد من خودم موضوع را با مقامات عاليرتبه نظام در ميان مي‌گذارم و اجازه نصب مجدد اين مجسمه را مي‌گيرم و مجسمه را كنار كوه صفه مي‌گذاريم به عنوان نمادي از هويت و تاريخ اين شهر باستاني كه ميراث پدران ماست. عجيب است كه مسوولان شهرداري در سال 58 با شاه‌عباس صفوي مساله داشته‌اند. البته آن زمان تازه انقلاب شده بود و به نظرم اين موضوع خيلي هم غيرطبيعي نيست. اما به هر حال شاه‌عباس‌صفوي بود كه موجبات سرافرازي شيعيان را فراهم كرد. به‌هرحال اين آقاي شهردار يك نفر را مامور كرد كه فردا صبح آن معاون شهردار را پيدا كند و گفت كه فردا صبح من منتظر هستم كه تو ايشان را بياوري. منظورتان همان آقاي جمشيدي است؟ بله، فكر مي‌كنم جمشيدي بود. آن آقا معاون سابق را پيدا كرد؟ از بخت من فردا صبح اين آقا آمد و گفت كه ديروز سوم اين آقاي معاون شهردار سابق بوده است و ايشان دارفاني را وداع گفته. شخص ديگري از محل دفن مجسمه شاه‌عباس صفوي اطلاع نداشت؟ چرا. اتفاقا من همان روزها اين موضوع را با مستندسازي درميان گذاشتم و ايشان استقبال كرد و گفت من فيلم اين را مي‌سازم و تا پيدا كردن مجسمه هم مي‌آيم. ايشان البته خيلي زحمت كشيد و آدم‌هاي بسياري را هم پيدا كرد اما آنها حاضر نبودند كه اين راز را برملا كنند و چون رئيس‌مان از ما خواسته بود كه اين موضوع را به كسي نگوييم ما هم نخواهيم گفت. حتي رفته بود پيش شهردار وقت و از او پرسيده بود چرا مجسمه شاه‌عباس صفوي را پايين آورده‌اي كه او هم گفته بود به من حكم كردند كه من اينكار را بكنم وگرنه من خودم اين مجسمه را خيلي هم دوست داشتم. شما چرا خودتان درصدد كشف محل اختفاي اين مجسمه برنمي آييد؟ خود من هم يك مدتي رفتم دنبالش، اما راستش اين مساله نياز به مدت زمان طولاني‌تري دارد كه از عهده من خارج است. يعني براي شما ارزش ندارد كه براي پيدا كردن چنين مجسمه‌اي وقت بگذاريد؟ چرا دارد. پس چرا وقت نمي‌گذاريد؟ ( مي‌خندد ) فكر مي‌كنيد اين مجسمه بالاخره پيدا خواهد شد؟ اين مجسمه حتما روزي پيدا خواهد شد. فقط كافي است كه مسوولان اهتمام جدي بر اين موضوع داشته باشند. شما خودتان چقدر اميدواريد كه پيدا بشود؟ من صددرصد اميدوارم... مي‌دانم كه يك جاي مطمئني دفن شده است و در بيابان دفن نشده. اگر تمام كساني كه از محل دفن اين مجسمه مطلع هستند بميرند چطور؟ خب بايد زودتر اقدام كرد ديگر. فكر مي‌كنيد چه كسي بايد اقدام كند؟ فكر مي‌كنم اين كار مسووليتش با همان شهرداري اصفهان است. البته انجام اين كار منوط به عنايت مقامات عالي رتبه مملكت است. بدون اجازه آنها انجام چنين كاري ممكن نيست. در اين صورت است كه به راحتي با يك فراخوان عمومي مي‌شود اين مجسمه را پيدا كرد. يعني شما معتقديد كه اين راز سر به مهر جزئي از اسرار مردم اصفهان شده است؟ دقيقا همينطور است. شما اگر تاريخ را بخوانيد، پي به اين خصيصه اصفهاني‌ها خواهيد برد. مثلا زماني كه مغول‌ها به اصفهان حمله مي‌كنند، به قدري اصفهاني‌ها با يكديگر همدل و همسو بوده‌اند كه اجازه ورود مغول‌ها را به شهرشان نمي‌دهند. الان هم همين همدلي و هماهنگي ميان مردم اصفهان وجود دارد. بنابراين مطمئن هستيد كه مجسمه‌تان پيدا مي‌شود. صددرصد پيدا مي‌شود. در زمان حيات شما يا بعد از آن؟ من اگر فرصتي بكنم و بتوانم مساعدت سازماني يا نهادي را پيدا كنم، خودم براي پيدا كردنش اقدام مي‌كنم. چرا با سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري وارد مذاكره نمي‌شويد؟ بايد با سازماني اين چنيني وارد مذاكره شوم. ظاهرا مجسمه شاه‌عباس صفوي در زمان نصبش هم با مشكل مواجه شده بود؟ بله، زماني كه من اين مجسمه را ساختم شهردار و فرماندار وقت اصفهان عوض شده بودند و بعدي‌ها كه آمده بودند زير بار نمي‌رفتند و تا 4 سال نصب نشد. بالاخره با پادرمياني مسوولان مملكتي مساله فيصله پيدا كرد. مجسمه كاوه آهنگر را هم كنار پايه همان شاه‌عباس نصب كرده بودند. بله و البته كاوه هم به سرنوشتي مشابه اين مجسمه دچار شد و قرباني بازي‌هاي سياسي و جناحي شد و الان در انباري شهرداري اصفهان خاك مي‌خورد. هفته گذشته بود كه بوستان زنان تحت عنوان بهشت مادران توسط شهرداري تهران افتتاح شد و مجسمه و نماد اين بوستان را شما ساخته ايد. بعد از انقلاب تا الان يكي از مسائلي كه كمتر به آن بها داده شده است، زنان شهيد ما بوده‌اند. شهداي زن ما متاسفانه كمتر مورد توجه مسوولان بوده‌اند. چرايش را من نمي‌دانم. من تا الان نديده‌ام كه نام يكي از خيابان‌ها يا كوچه‌ها يا بزرگراه‌ها و ميادين شهرهاي ايران به نام زني باشد كه در جريان انقلاب و جنگ تحميلي شهيد شده است. البته چند جايي هست. اگر هم هست خيلي كم بوده. به نظرم اين اولين باري است كه يك مسوول و يك شهردار به اين امر توجه كرده است. به هرحال زنان همپاي مردان ما در جبهه و جنگ بوده‌اند. چه زناني كه زير آوار بمباران بعثي‌ها كشته نشدند و چه پرستاراني كه در خطوط مقدم جبهه شهيد نشدند و پزشكان زن و... شايد شهردار فعلي تهران از معدود كساني بود كه به نوعي يادي از اين بانوان شهيد كرد و خواستار يادبودي براي اين شهدا شد. پس مجسمه شما مادر نيست. نه اين زني است كه من به ياد تمام زنان كشته شده در جريان انقلاب و بمبگذاري‌ها و جنگ تحميلي ساخته‌ام. به ياد تمام شهداي زن. براي من اين مجسمه خيلي اهميت داشت و دوست داشتم كه دين خودم را به اين شهدا ادا كرده باشم. شعار مي‌دهيد؟ نه! نه. اصلا اين اداي دين من است به زنان شهيد شده ايراني در طول تمام اين سال‌ها. به همين خاطر من اين مجسمه را طوري طراحي كرده‌ام كه نشان دهنده عروج يك مادر و يك همسر است. اين كار را كي به شما سفارش دادند؟ اينكار را حدود دو سال پيش به من سفارش دادند. انگار براي ساختن آن هم دردسر بسيار كشيده ايد؟ بله، من يكبار اينكار را كامل ساختم و آماده نصب بود و قرار بود كه ما دو روز ديگر ببريم و نصب كنيم و زماني كه ما مجسمه را با جرثقيل بالا برديم كه سوار كاميونش كنيم، در اثر اتفاقي از بالا پرت شد پايين و چون قسمت‌هايي از آن بلور مصنوعي بود، آسيب ديد و من مجددا اين مجسمه را از ابتدا ساختم. چرا آن را ترميم نكرديد؟ مثلا جوش بدهيد يا بست بزنيد و... چون مي‌دانستم كه در طول 30 سال گذشته اين اولين باري است كه قرار است مجسمه‌اي از يك زن شهيد ساخته شود، ترجيح دادم آن را دوباره بسازم. چقدر وقت از شما گرفت؟ حدود 9 تا 10 ماه وقت من را گرفت و من پارسال بيشتر وقت خودم را صرف اينكار كردم. حتما كلي هم براي آن متضرر شده ايد؟ الان كه با شما صحبت مي‌كنم، بدهكاري‌هايي پيدا كرده‌ام به‌خاطر اين مجسمه كه در طول تمام عمرم اصلا با اين نوع بدهي مواجه نشده بودم. با اين همه راضي‌ام و خوشحال كه دين خودم را به شهداي زنمان ادا كرده‌ام. نام اين مجسمه را چي گذاشتيد؟ براي من اين زن، بانوي شهيده است. حالا پي به حرف من برديد كه گفتم اغلب آثارتان دچار سرنوشت غم انگيزي هستند؟ متاسفانه نمي‌دانم چرا. هم براي مجسمه شاه‌عباس صفوي‌ام اين اتفاق افتاد هم براي مجسمه كاوه آهنگرم كه حالا در گوشه يك انباري خاك مي‌خورد و هم براي مجسمه ستارخان كه در ايتاليا نابود شد و... در ايتاليا؟ بله، من اين مجسمه را زماني ساختم كه در ايتاليا تحصيل مي‌كردم. قرار بود كه اين مجسمه را برنز كنيم كه انقلاب شد و بعد از انقلاب اسلامی من موضوع اين مجسمه را با مسوولان وقت در ميان گذاشتم و گفتم كه چنين مجسمه‌اي ساخته شده و آماده است تا برنز شود كه به من گفتند تو هر چقدر بابت ساخت اين مجسمه پول گرفته‌اي بايد به ما پس بدهي؟ چرا؟ مي گفتند چرا رفتي قرارداد بستي. گفتم آقا من نماد انقلاب مشروطه را ساخته‌ام و ستارخان را ساخته‌ام. قانع شدند؟ تنها لطفي كه كردند اين بود كه از من پولي نگرفتند و بقيه پولم را هم ندادند. سرنوشت اين مجسمه چطور شد؟ اين مجسمه 4 متر و خرده‌اي سال‌ها در ايتاليا ماند و يك روز به من زنگ زدند كه با اين مجسمه ما چه كنيم و من هم گفتم هركاري كه دلتان خواست بكنيد و آنها خوردش كردند. عجب سرنوشت غم انگيزي دارند آثار شما. همينطور است. موافقيد همين را تيتر كنيم؟ موافقم.